Akupunktura

Źródło: U.S. Air Force; Mikaley Kline

Akupunktura

Każdy wie czym jest, ale nie każdy wie, że naprawdę działa i że w niektórych przypadkach jest nawet refundowana przez NFZ. Akupunktura przez długi czas była uznawana ze metodę alternatywną o niepewnej skuteczności. Przy okazji tego wpisu chciałbym, dlatego odpowiedzieć również na pytanie czy coś takiego jak medycyna alternatywna w ogóle istnieje, a jeśli tak, to czy rzeczywiście może uzupełniać medycynę klasyczną.

Medycyna alternatywna vs. klasyczna.

Medycyna alternatywna, jeśli istnieje, nie jest nauką, więc na próżno szukać jej definicji. Możemy sprawdzić ten termin w encyklopedii PWN, wygooglować w Internecie, czy posłuchać terapeutów stosujących metody alternatywne, a okaże się, że definicja medycyny alternatywnej jest bardzo płynna.

Medycynę klasyczną można natomiast zdefiniować – jest ona nauką i opiera się na obserwowalnych, mierzalnych i powtarzalnych zjawiskach. Jeśli wiemy, czym jest medycyna klasyczna, to wszystko inne, co rzekomo służy diagnozie i terapii chorób można określić mianem medycyny alternatywnej.

W medycynie klasycznej bardzo istotną rolę odgrywają badania naukowe i to one decydują, czy terapię lub lek można uznać za działające. W tym celu badania naukowe korzystają z osiągnięć matematyki, a przede wszystkim z rachunku prawdopodobieństwa.
Jeśli badanie wykazuje, że z dużym prawdopodobieństwem to co zaobserwowano jest dziełem przypadku, to oczywiście nie będzie na to miejsca w medycynie klasycznej. Jednocześnie im mniejsza grupa badanych osób, tym większe prawdopodobieństwo, że obserwowany efekt jest przypadkowy, dlatego w medycynie klasycznej za miarodajne uznaje się badania prowadzone na tysiącach, a często na setkach tysięcy obiektów.
Warto w tym miejscu dodać, że badania naukowe nigdy nic nie udowadniają i nic nie wykluczają, a jedynie wykazują. Nigdy nie powstanie zatem badanie, które mówiło by np. że „substancja X” jest w pełni bezpieczna. Jedyne co można stwierdzić badaniem, to np. że nie wykazano w nim działań niepożądanych „substancji X”, ale nie oznacza to, że takie nie mogą wystąpić (to w odniesieniu do nagrody oferowanej przez Kennedy’ego, za wykazanie, że szczepionki są bezpieczne – mógł on zaoferować nawet 80 miliardów dolarów, a i tak przed każdym sądem wygrałby z badaczem twierdzącym, że wykazał bezpieczeństwo szczepionek).

Nawet najbardziej absurdalne metody stosowane w medycynie alternatywnej są mimo wszystko z pełną powagą badane przez naukowców. Kiedy jakaś terapia alternatywna okaże się skuteczna, czyli jej działanie zostanie wykazane w badaniach, wówczas medycyna klasyczna przestaje traktować ją jako alternatywną. Staje się ona pełnoprawną terapią mogącą być stosowaną w medycynie klasycznej (jak akupunktura).
Poza alternatywnymi metodami o wykazanej skuteczności, które zostały zaakceptowane przez medycynę klasyczną i stały się niejako jej częścią, istnieją jeszcze dwie grupy.
Pierwsza z nich to metody alternatywne o wykazanym braku działania lub nawet o wykazanej szkodliwości.
Druga to metody, których skuteczność wykazano, jednak jest ona na tyle niepewna lub niska, że po prostu bezcelowym i nieekonomicznym byłoby ich stosowanie w codziennej praktyce. Według mnie, to właśnie ta część medycyny alternatywnej w sprzyjających warunkach mogłaby uzupełniać medycynę klasyczną, i to ona mogłaby nosić miano medycyny komplementarnej.


Na czym polega akupunktura?

Akupunktura to rodzaj terapii polegającej na nakłuwaniu skóry igłami, które, aby mogły rozwinąć swoje terapeutyczne działanie, pozostawia się w miejscu wkłucia na 20-30 minut. Jest to bardzo stara metoda tradycyjnej medycyny chińskiej, rozwinięta przed około 3 tysiącami lat. Najstarsze zapiski o akupunkturze datowane są na rok 200 p.n.Ch.
Chińczycy zaobserwowali, że nakłuwanie skóry przynosi ulgę w niektórych cierpieniach, ale ze względu na ówczesny stan wiedzy nie byli oczywiście w stanie wytłumaczyć czemu tak się dzieje. Nie tylko w medycynie chińskiej, ale w starej medycynie na całym świecie obserwowane zjawiska zawsze starano się wytłumaczyć… taka już natura człowieka. Dzisiaj wiele tych starożytnych teorii chorób wywołuje uśmiech na twarzy. W Europie jeszcze w XVIII-XIX wieku, kiedy nauka nie znała mikroorganizmów, za przyczynę kiły, rzeżączki czy cholery uważano złe moce lub tzw. złe powietrze.
Chińczycy też chcieli zrozumieć czemu i jak pomagają igły. W efekcie stworzono zupełnie odmienne od współczesnego wyobrażenie ludzkiego ciała, które jest podstawą chińskiej medycyny tradycyjnej. Według Azjatów przez nasze ciało przepływa energia (tzw. Qi). Qi płynie przy tym w sposób uporządkowany, przez konkretne drogi przewodzenia (tzw. meridiany). Około 700 meridianów jest łatwo dostępnych przez skórę, ale tylko 400 używa się w akupunkturze. Według teorii Qi, człowiek jest zdrowy tylko wówczas, kiedy energia bez żadnych przeszkód przepływa przez meridiany, a każde zaburzenie tego przepływu będzie objawiało się chorobą.

Medycyna klasyczna, choć korzysta z akupunktury, jej działanie tłumaczy nieco inaczej, a jej zastosowanie ogranicza w zasadzie wyłącznie do leczenia bólu. Zanim jednak pobiegniemy do akupunkturzysty leczyć ból brzucha, warto się zastanowić czy to na pewno dobry pomysł.  

Ból jest twoim przyjacielem!

Nikt nie lubi bólu, ale życie bez bólu byłoby koszmarem. Nie trzeba sobie nawet tego wyobrażać – wystarczy posłuchać osób, które bólu zupełnie nie czują. Dwie bardzo rzadkie, genetyczne choroby: wrodzona obojętność na ból z anhydrozą (o przesympatycznym angielskim skrócie: CIPA) oraz analgezja wrodzona powodują całkowity brak odczuwania bólu. W przypadku CIPA chorzy nie odczuwają dodatkowo skrajnych temperatur. Jak żyje się, kiedy od dziecka nie zna się bólu? Pomijając fakt, że nie jesteśmy w stanie zauważyć, kiedy mamy zapalenia zęba, zawał serca, zapalenie wyrostka robaczkowego czy złamane żebro, to dodatkowo nie znamy strachu przed bólem.
Zupełnie nieświadomie, nasze zachowania kontrolowane są strachem przed bólem: nie skaczemy z 3 metrów na ziemię, bo będzie bolało. Nie przechodzimy przez ruchliwą ulicę, bo jak w nas uderzy samochód będzie bolało. Boimy się dostać w zęby, bo będzie bolało.
Cała ostrożność w naszym życiu uwarunkowana jest strachem przed bólem. Dziecko nieczujące bólu musi być uczone ostrożności, choć nie ma pojęcia dla czego – przecież kiedy zamiast kopnąć w piłkę, kopnie piszczelem w słupek od bramki to nic się nie stanie.

Ból nieustannie ratuje nasze życia. Poza sporadycznymi bólami głowy czy zęba, na które bez obaw możemy wziąć coś przeciwbólowego, czy sporadycznymi bólami brzucha, na które wystarczy coś rozkurczowego, każdy utrzymujący się ból, lub nagły, ostry ból wymaga konsultacji lekarskiej.

Wiele chorób objawia się głównie lub wyłącznie bólem i zawsze najpierw należy szukać jego przyczyn, a terapii bólu możemy poddać się tylko w kilku przypadkach:

  • Przyczyna bólu jest znana, przejściowa i niegroźna dla zdrowia (sporadyczne bóle głowy, przeciążenie mięśni)
  • Przyczyna bólu jest znana i leczona (np. stany zapalne, choroby zwyrodnieniowe, nowotwory)
  • Przyczyna bólu jest znana, ale nie może być skutecznie leczona (np. nowotwory niepoddające się terapii)
  • Mimo szerokiej diagnostyki organiczna przyczyna bólu pozostaje nieznana (bóle funkcjonalne = bez przyczyny organicznej)

O tym jak ważny jest dla nas ból warto pamiętać nie tylko w odniesieniu do leków przeciwbólowych czy „klasycznych” terapii bólu, ale też w odniesieniu do wszelkich niekonwencjonalnych metod leczenia. Ustąpienie objawu jakim jest ból, nie musi oznaczać, że przyczyna bólu została zlikwidowana.


Jak działa akupunktura?

Wbrew wielu badaniom nadal nie ma zgodności co do mechanizmu działania akupunktury. Jak w przypadku każdej „oryginalnej” metody terapeutycznej znajduje się rzesza naukowców mówiąca, że to wyrafinowany efekt placebo o dużej skuteczności. Równie wielu naukowców dostrzega w akupunkturze mechanizmy, które uzasadniają efekt terapii nie tylko na poziomie psychologicznym, ale również fizjologicznym.

Lokalne hamowanie bólu

Badacze z amerykańskiego Rochester Medical Center wykazali, że stymulacja igłami do akupunktury jest w stanie 24-krotnie zwiększyć lokalne stężenie adenozyny u myszy 1)Goldman N, Chen M, Fujita T, et al.
Adenosine A1 receptors mediate local anti-nociceptive effects of acupuncture. 
Nat Neurosci. 2010;13(7):883-8.
. Oszacowanie natężenia bólu u gryzoniów nie należy do zadań najłatwiejszych, ale na podstawie wrażliwości na dotyk i temperaturę zaobserwowano spadek nasilenia bólu o około 2/3.
Co ciekawe u gryzoni (poddanych modyfikacji genetycznej), które nie posiadały receptorów adenozyny nie odnotowano takiego efektu. W badaniu wykazano przede wszystkim, że adenozyna ma właściwości lokalnie przeciwbólowe, ale również, że nakłuwanie skóry powoduje znaczący wzrost jej koncentracji. To tłumaczyłoby lokalne właściwości przeciwbólowe akupunktury, ale nie jej ogólnoustrojowe działanie. To znacznie lepiej tłumaczą zmiany obserwowane w centralnym układzie nerwowym.

Hamowanie bólu na trzech poziomach układu nerwowego.

Igła do akupunktury aktywuje włókna nerwowe mięśni, które poprzez rdzeń kręgowy wysyłają impulsy do trzech centrów: rdzenia przedłużonego, pnia mózgu i osi przysadka mózgowa–podwzgórze wywołując efekt znieczulający.
W odpowiedzi na podrażnienie włókien nerwowych, na poziomie rdzenia kręgowego uwalniane są endogenne opioidy (enkefaliny i dynorfiny), które hamują wzbudzanie komórek istoty szarej okołokanałowej – co w uproszczeniu oznacza, że ograniczany zostaje przepływ bodźca bólowego z peryferii do mózgu.
W pniu mózgu aktywowane zostają jednocześnie tzw. jądra szwu, które poprzez neurony zstępujące (rozpoczynające się w pniu mózgu i biegnące do rdzenia) hamują przepływ bodźca czuciowego (poprzez uwalnianie serotoniny i noradrenaliny) przez rdzeń kręgowy.
Trzeci poziom jest najistotniejszy dla ogólnoustrojowego działania akupunktury. Przysadka mózgowa uwalnia do płynu mózgowo rdzeniowego i do krwi β-endorfinę. Jednocześnie podwzgórze aktywuje (również przez β-endorfinę) zstepujący system przeciwbólowy.
To wszystko brzmi nieco skomplikowanie, ale da się skrócić do trzech istotnych punktów. Akupunktura:

  • ogranicza przepływ impulsów czuciowych przez rdzeń kręgowy
  • przez endogenne opioidy uwalniane do krwi i płynu mózgowo-rdzeniowego działa na cały organizm
  • aktywuje system przeciwbólowy w rdzeniu kręgowym

Skuteczność akupunktury

Do tej pory przeprowadzono bardzo wiele badań nad akupunkturą. Nie ma sensu omawiać małych badań z niewielką liczbą uczestników, kiedy dostępne są potężne i poważne badania na bardzo dużej ilości pacjentów. Takim badaniem jest przeprowadzone przez na jednej z największych klinik uniwersyteckich w Europie – Charité w Berlinie. Charité należy poza tym do czołówki europejskich i światowych uczelni medycznych. W badaniu wzięło udział ponad 300 tysięcy pacjentów i 10 tysięcy lekarzy.
Badanie wykazuje, że akupunktura w wielu wskazaniach jest skuteczną i bezpieczną terapią. Ponieważ badania przeprowadzono we współpracy z niemieckimi kasami ubezpieczeniowymi istotnym punktem na który zwrócono uwagę była opłacalność takiej terapii i o dziwo oceniono ją jako ekonomicznie opłacalną.
W badaniu oceniano wpływ akupunktury na następujące schorzenia:

  • Bóle odcinka lędźwiowego kręgosłupa
  • Bóle odcinka szyjnego kręgosłupa
  • Bóle głowy
  • Bóle menstruacyjne
  • Nieżyt nosa/astma

W każdej z grup zaobserwowano statystycznie istotną przewagę terapii standardowej w połączeniu z akupunkturą nad samodzielną terapią standardową 2)Witt, Claudia M.; Brinkhaus, Benno; Jena, Susanne; Selim, Dagmar; Straub, Christoph; Willich, Stefan N.
Wirksamkeit, Sicherheit und Wirtschaftlichkeit der Akupunktur – Ein Modellvorhaben mit der Techniker Krankenkasse
Journal Article, 2006, Dtsch Arztebl International 196-103 4
January 27, 2006
.

Inne niemieckie, znacznie mniejsze (1162 osoby), ale równie dobrej jakości badania wskazują na podwojoną efektywność terapii standardowej w połączeniu z akupunkturą w stosunku do samodzielnej standardowej terapii przewlekłego bólu dolnego odcinka kręgosłupa. 3)Haake M, Müller HH, Schade-Brittinger C, Basler HD, Schäfer H, Maier C, Endres HG, Trampisch HJ, Molsberger A.
German Acupuncture Trials (GERAC) for chronic low back pain: randomized, multicenter, blinded, parallel-group trial with 3 groups.
Arch Intern Med. 2007 Sep 24;167(17):1892-8. Erratum in: Arch Intern Med. 2007 Oct 22;167(19):2072.

Badacze zauważają, że tradycyjna akupunktura jest niemalże tak samo skuteczna jak pozorna akupunktura (igły wbijane płycej, przypadkowo rozmieszczone).


Podsumowanie

Akupunktura była metodą uważaną niegdyś za terapię alternatywną o skuteczności zbliżonej do efektu placebo. Dzisiaj uznaje się przewagę akupunktury nad placebo w leczeniu przewlekłego bólu, a kasy ubezpieczeniowe (w tym polski NFZ) często refundują leczenie akupunkturą kiedy standardowa terapia nie przyniosła oczekiwanych efektów.
Poza efektem przeciwbólowym niektórzy badacze postulują inne możliwe efekty zdrowotne akupunktury (np. immunomodulacyjne). Badania nad akupunkturą są nieustannie prowadzone, a zakres schorzeń z którymi do badań włączani są ochotnicy stale rośnie, w związku z czym w niedalekiej przyszłości możemy spodziewać się odpowiedzi czy akupunktura może pomóc w czymś więcej niż w uśmierzaniu bólu.

Przypisy   [ + ]

1. Goldman N, Chen M, Fujita T, et al.
Adenosine A1 receptors mediate local anti-nociceptive effects of acupuncture. 
Nat Neurosci. 2010;13(7):883-8.
2. Witt, Claudia M.; Brinkhaus, Benno; Jena, Susanne; Selim, Dagmar; Straub, Christoph; Willich, Stefan N.
Wirksamkeit, Sicherheit und Wirtschaftlichkeit der Akupunktur – Ein Modellvorhaben mit der Techniker Krankenkasse
Journal Article, 2006, Dtsch Arztebl International 196-103 4
January 27, 2006
3. Haake M, Müller HH, Schade-Brittinger C, Basler HD, Schäfer H, Maier C, Endres HG, Trampisch HJ, Molsberger A.
German Acupuncture Trials (GERAC) for chronic low back pain: randomized, multicenter, blinded, parallel-group trial with 3 groups.
Arch Intern Med. 2007 Sep 24;167(17):1892-8. Erratum in: Arch Intern Med. 2007 Oct 22;167(19):2072.

Dodaj komentarz

avatar
  Subscribe  
Powiadom o